Từ quốc lộ 22B rẽ vào hơn 1,5 km, tháp cổ Chót Mạt hiện ra trên một gò đất cao, giữa những cánh đồng lúa, vườn cây và xóm nhỏ của ấp Xóm Tháp, xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh.
Ngôi tháp có niên đại khoảng 1.200 năm vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Công trình nằm trên nền đất đắp bằng phẳng hình chữ nhật theo hướng Đông - Tây, trong khuôn viên rộng khoảng 70 m x 65 m. Riêng mặt bằng tháp chỉ khoảng 5 m x 5 m nhưng cao hơn 10 m. Từ xa nhìn lại, ngọn tháp như một nét bút dựng đứng giữa không gian đồng bằng.
Kỹ thuật xây dựng độc đáo ở tháp cổ Chót Mạt
Đứng ở bất kỳ vị trí nào quanh chân tháp, người xem cũng khó nhận ra mạch xây. Công trình chủ yếu được dựng bằng những viên gạch nung khổ lớn, kết hợp với đá phiến được mài ghép với độ chính xác cao. Phần chân tháp rộng, tường thẳng và dày; các lớp gạch xếp chồng khít lên nhau, gần như không để lộ khe hở.
Cửa tháp cổ Chót Mạt hướng Đông
ẢNH: B.B
Vậy người xưa đã gắn kết những viên gạch với nhau bằng cách nào? Trong khi nhiều tài liệu phổ thông cho rằng các tháp cổ được xây dựng mà không sử dụng chất kết dính, giới nghiên cứu và trùng tu lại đưa ra giả thiết về một kỹ thuật đặc biệt mang tên “mài chập”.
Theo giả thiết này, người thợ sử dụng những viên gạch đã nung, mài phẳng mặt dưới trực tiếp trên bề mặt viên gạch được đặt trước đó. Khi hai bề mặt đạt độ khít cần thiết, họ tưới nhựa cây ô dước rồi đặt viên gạch chồng lên nhau. Bột gạch mịn sinh ra trong quá trình mài, hòa cùng nhựa cây tạo thành lớp keo liên kết, giúp các viên gạch gắn chặt mà gần như không tạo thành mạch vữa.
3 cửa còn lại của tháp cổ Chót Mạt là cửa giả, nhưng được xây dựng gần giống nhau, tạo nên khối kiến trúc tổng thể hài hòa
ẢNH: B.B
Vì thế, gạch xây tháp phải sản xuất riêng, có độ xốp và mềm nhất định, không cứng chắc như gạch xây thông thường. Và cũng vì vậy, người thường quan sát sẽ không thấy có bất cứ chất kết dính nào xuất hiện giữa các viên gạch.
Nhìn tổng thể, tháp có 3 phần rõ rệt: phần đế giật cấp, phần thân tường dày, phần mái thu nhỏ dần. Phần đế là nơi kỹ thuật lộ ra rõ nhất. Từng lớp gạch nhô ra rồi thụt vào, tạo thành hàng chục bậc chồng lên nhau. Mỗi lớp đảm nhận một phần tải trọng của lớp trên. Chân tháp vì vậy xòe rộng, trọng tâm hạ thấp. Xen giữa các vỉa gạch trơn là những dải chạm khắc: hoa văn hạt tròn, hình chữ nhật lặp lại, cánh sen ngửa.
Xen giữa những vỉa gạch trơn là các dải trang trí chạm khắc với những mô típ hoa văn lặp lại như hạt tròn, hình chữ nhật và những cánh sen ngửa.
Chân đế thấp, chịu lực lớn và kết cấu bởi nhiều viên gạch xếp tầng dày đặc lên nhau
ẢNH: B.B
Phần thân tháp dựng thẳng với những bức tường dày, bề mặt được chia thành các ô. Cửa chính mở về hướng Đông, trong khi ba mặt còn lại bố trí cửa giả, tạo nên sự cân đối cho tổng thể kiến trúc. Những cửa giả này không đơn thuần là chi tiết trang trí mà còn góp phần tạo sự thống nhất về hình khối cho bốn mặt của công trình.
Phần mái gồm 3 tầng khối vuông thu nhỏ dần, tạo dáng như một kim tự tháp. Hiện nay, các tầng mái chỉ còn lại những khối vuông chồng xếp lên nhau. Phần đỉnh tháp đã mất và được chính quyền địa phương che tạm bằng một tấm đan phẳng - dấu tích cũng là tổn thương lớn nhất còn lại trên công trình hơn 1.200 năm tuổi.
Phần vòm thể hiện văn hóa tâm linh của người xưa
ẢNH: B.B
Chi tiết đáng chú ý nhất về mặt kỹ thuật nằm ở các vòm cuốn trên cửa. Tại đây, người thợ cho từng lớp gạch nhô dần vào phía trong, cho đến khi hai bên gặp nhau ở đỉnh. Đây là kiểu vòm giả, hay còn gọi là vòm giật cấp.
Bên trong lòng vòm, những viên gạch được xếp so le, tạo thành hình răng lược. Chính giữa vòm là những khám nhỏ, bên trong chạm khắc một khuôn mặt người với đôi mắt khép, miệng mỉm cười và chiếc mũ nhọn trên đầu. Bao quanh khuôn mặt là những dây lá uốn lượn.
Vết thương lớn nhất của di tích tháp cổ Chót Mạt nằm ở phần đỉnh tháp
ẢNH: B.B
Riêng khuôn cửa chính lại làm bằng đá. Đó là hai trụ đá tròn hai bên và tấm "mi" cửa phía trên, làm từ đá sa thạch. Khuôn cửa cao khoảng 1,7 m, người vào bên trong tháp phải cúi đầu.
Tháp quay đúng bốn hướng, cửa thật mở về phía đông. Đông là hướng mặt trời mọc, hướng của thần linh trong Ấn Độ giáo. Gò đất cao là ngọn núi thiêng thu nhỏ. Thân tháp vươn lên là trục nối đất với trời. Ba tầng mái thu nhỏ dần là ba cõi. Bên trong là một buồng vuông tối, nhỏ, gần như trống.
Bên trong tháp cổ ,Chót Mạt không thờ bài vị của bất cứ vị thần nào nhưng người dân và khách du lịch vẫn mang hoa và trái cây đến thắp hương
ẢNH: B.B
Đây từng là nơi thờ Linga và Yoni - biểu tượng tín ngưỡng của cư dân văn hóa Óc Eo. Ngày nay, trong lòng tháp chỉ có một bàn thờ gỗ cũ với lư hương và không tượng thần linh. Tuy vậy, người dân trong xóm và khách thập phương vẫn mang hoa và trái cây đến thắp hương.
Chứng tích hiếm hoi của nền văn minh Óc Eo tại Nam bộ
Tháp cổ Chót Mạt được xếp hạng di tích quốc gia, loại hình kiến trúc nghệ thuật, theo Quyết định số 937/QĐ-BT ngày 23.7.1993 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).
Theo ông Lê Đỗ Thuận, Phó chủ tịch UBND xã Thạnh Bình, thời điểm chính xác xây dựng tháp Chót Mạt vẫn cần được làm rõ qua những nghiên cứu khoa học chuyên sâu. Một số kết quả khảo cứu được địa phương ghi nhận cho thấy công trình có thể được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII sau Công nguyên, gắn với nền văn hóa Óc Eo ở Nam bộ.
Theo luận chứng kinh tế - kỹ thuật trong hồ sơ tu bổ hai đền tháp cổ Bình Thạnh (xã Phước Chỉ) và Chót Mạt, cả hai công trình được phát hiện lại từ năm 1886.
Tháp cổ Chót Mạt được bao quanh bởi những cánh đồng xanh rì ở tỉnh Tây Ninh
ẢNH: B.B
Trong số ba tháp cổ được cho là còn lại ở Nam bộ, gắn với văn hóa Óc Eo, Tây Ninh có hai công trình; tháp còn lại là tháp cổ Vĩnh Hưng ở tỉnh Cà Mau.
Theo ông Lê Đỗ Thuận, khu di tích tháp Chót Mạt hiện chưa có mương thoát nước ngoại vi. Nền quanh tháp là đất tự nhiên pha cát, một số vị trí tường rào bị nứt do lún; bờ bao có nguy cơ sạt lở về phía ruộng. Vì vậy, di tích có thể bị ảnh hưởng nếu xảy ra tình trạng đọng nước sau những đợt mưa lớn kéo dài. Mới đây, UBND xã Thạnh Bình đã khởi công tu bổ, phục hồi di tích.
UBND xã Thạnh Bình cũng đề nghị Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh đưa tháp Chót Mạt vào tuyến liên kết gồm núi Bà Đen - Tòa thánh Tây Ninh - lăng mộ Quan lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản - Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát - Trung ương Cục miền Nam; đồng thời xây dựng sản phẩm “Tháp Chót Mạt - dấu ấn văn hóa Óc Eo tại Tây Ninh” phục vụ giáo dục di sản cho học sinh và du khách.
Việc trùng tu tháp cổ Chót Mạt đang được diễn ra
ẢNH: B.B
Theo ông Phạm Tấn Hòa, Phó chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh, tỉnh định hướng phát huy giá trị di tích gắn với chuyển đổi số trong quản lý, quảng bá; đồng thời vận động người dân tham gia làm du lịch, tạo thêm nguồn thu ngoài nông nghiệp.
Trong công tác trùng tu, nguyên tắc bất di bất dịch vẫn là tôn trọng yếu tố gốc, giữ tối đa những gì còn nguyên bản. Đây là điều kiện quyết định để tháp cổ Chót Mạt không chỉ được gìn giữ về mặt vật chất, mà còn tiếp tục là nguồn tư liệu quý về chiều sâu lịch sử của vùng đất Tây Ninh.
Bình luận (0)