Mê trận sâm Ngọc Linh thật - giả: Làm sao biết đúng nguồn gốc?

"Mắt thường rất khó phân biệt"

Từ một "bài thuốc giấu" của đồng bào Xê Đăng, sâm Ngọc Linh được trồng từ đỉnh núi Ngọc Linh thuộc tỉnh Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng, ngày nay đã trở thành một trong những dược liệu có giá trị đặc biệt, được ví như "quốc bảo". Nhưng khi giá trị kinh tế ngày càng lớn, sâm Ngọc Linh cũng trở thành mục tiêu của hàng loạt chiêu trò làm giả, trà trộn, quảng cáo sai nguồn gốc.

Với người tiêu dùng, câu hỏi tưởng đơn giản "đây có phải sâm Ngọc Linh thật hay không?" lại không dễ trả lời.

Đáng chú ý, mới đây Công an tỉnh Thanh Hóa đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Lê Thị Thanh Hằng (34 tuổi, ở xã Đồng Tiến, tỉnh Thanh Hóa) về tội lừa dối khách hàng.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Theo thông tin từ cơ quan công an, Hằng bị cáo buộc đã giới thiệu cây, củ sâm mua từ một người ở Lào Cai là "sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum", khiến khách hàng tin tưởng và mua sản phẩm. Đây là tình trạng lợi dụng thương hiệu sâm Ngọc Linh để kinh doanh sản phẩm không đúng nguồn gốc.

Đây không phải là câu chuyện mới. Nhiều năm qua, cùng với sự nổi tiếng của sâm Ngọc Linh, trên thị trường xuất hiện không ít sản phẩm được quảng cáo dưới tên gọi này nhưng nguồn gốc, chủng loại không rõ ràng.

Trong khi đó, sâm Ngọc Linh thật có giá trị kinh tế cao, thời gian sinh trưởng dài, điều kiện trồng khắt khe và vùng phân bố tự nhiên rất đặc thù. Chính những yếu tố này khiến loại sâm quý trở thành mặt hàng bị làm giả hoặc đánh tráo.

Người tiêu dùng càng khó nhận biết khi sâm Ngọc Linh và một số loài thuộc chi Panax, trong đó có sâm Lai Châu, có nhiều đặc điểm hình thái tương đối giống nhau.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Ông Hồ Văn Dang - người có nhiều năm trồng và gắn bó với cây sâm Ngọc Linh, được biết đến với "cao thủ" thẩm định sâm, cho biết để phân biệt sâm Ngọc Linh với sâm Lai Châu bằng mắt thường không phải chuyện dễ dàng, nhất là với người chưa có kinh nghiệm.

Tuy nhiên, qua nhiều năm trực tiếp trồng, chăm sóc và tiếp xúc với cây sâm, người có kinh nghiệm có thể dựa vào một số dấu hiệu ở lá, hạt, củ và đặc biệt là mùi vị để nhận biết ban đầu.

"Cái dễ phân biệt nhất là phần lá. Lá sâm Ngọc Linh thường bầu hơn, đầu lá không quá nhọn, mép lá có răng cưa nhưng không sâu. Lá cũng có độ dẻo, mềm hơn. Trong khi đó, lá sâm Lai Châu thường dài hơn, đầu lá nhọn, phần răng cưa ở mép lá sâu hơn và lá có cảm giác giòn hơn", ông Dang chia sẻ.

Theo ông, hạt của hai loại sâm khá giống nhau nên nếu chỉ nhìn bằng mắt thường rất khó phân biệt. Tuy nhiên, hạt sâm Ngọc Linh có đặc điểm riêng ở phần chấm đen, thường có lỗ nhỏ hơn.

Với củ sâm, việc nhận biết càng khó bởi hình dáng bên ngoài của các loại sâm có thể tương đối giống nhau. Vì vậy, người có kinh nghiệm thường phải kết hợp nhiều dấu hiệu, trong đó có mùi và vị.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

"Người trồng lâu năm thường chỉ cần ngửi cũng có thể cảm nhận được phần nào. Sâm Ngọc Linh có mùi thơm nhẹ, dịu; khi nhai ban đầu có vị đắng nhưng sau đó chuyển sang ngọt, hậu vị khá rõ và không gây khô cổ. Còn sâm Lai Châu có vị cay, đắng hơn; nhai một lúc có thể khiến cổ họng khô", ông Dang nói.

Nhưng chính người nhiều năm trồng sâm cũng thừa nhận, những dấu hiệu này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm thực tế và không thể xem là phương pháp xác định tuyệt đối.

"Bây giờ sâm trồng lên nhìn cũng gần giống nhau, nên người bình thường rất khó nhận biết chính xác. Có khi chính người trồng lâu năm cũng phải ngửi, phải nhai thử mới cảm nhận được sự khác nhau", ông Dang nói.

Ông Hồ Văn Dang cho rằng để mua được những củ sâm Ngọc Linh thật, người mua sâm tốt nhất nên tìm đến những hộ trồng uy tín, mua trực tiếp và yêu cầu sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, thay vì chỉ nhìn vào hình thức bên ngoài.

Không thể chỉ nhìn củ sâm để kết luận

Ông Nguyễn Tiến Cường, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần trồng trọt, chế biến dược liệu Quảng Nam, cho rằng vấn nạn sâm Ngọc Linh giả không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng mà còn gây tổn hại nghiêm trọng đến những người đang đầu tư thực chất vào cây sâm.

Để xây dựng một vùng trồng đúng nghĩa, doanh nghiệp phải bỏ nguồn lực lớn cho giống, đất đai, môi trường rừng, nhân công, chăm sóc và bảo vệ. Đặc biệt, cây sâm cần nhiều năm mới đạt giá trị thương phẩm, khiến chi phí đầu tư lớn, rủi ro cao và vòng quay vốn chậm.

Trong khi đó, nếu một loại sâm khác được đưa ra thị trường nhưng quảng bá là sâm Ngọc Linh, sản phẩm có thể được bán với giá thấp hơn rất nhiều, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh.

"Người tiêu dùng vốn rất khó phân biệt bằng mắt thường, còn sản phẩm giả mạo thường có giá thấp hơn nhiều, từ đó làm ảnh hưởng đến những doanh nghiệp đang đầu tư thực chất", ông Cường nhận định.

Đáng lo ngại hơn, theo ông Cường, nếu người tiêu dùng mua phải sản phẩm không phải sâm Ngọc Linh, chất lượng không đạt như kỳ vọng, họ có thể mất niềm tin vào chính thương hiệu sâm Ngọc Linh. Khi đó, người chịu thiệt không chỉ là khách hàng mà cả doanh nghiệp và người dân đang thực sự đầu tư, gìn giữ cây sâm.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Từ thực tế này, ông Cường cho rằng cần phân biệt rõ 3 nhóm sản phẩm: sâm Ngọc Linh thật được trồng tại vùng có chỉ dẫn địa lý và có hồ sơ đầy đủ; sản phẩm sử dụng sâm thật nhưng được trồng ở vùng khác, phải đáp ứng quy định pháp luật về tên gọi, nguồn gốc...

"Không thể để một số trường hợp vi phạm làm ảnh hưởng đến hình ảnh của cả một ngành sản xuất đang được đầu tư rất lớn", ông Cường nói.

Theo ông, một trong những giải pháp quan trọng là yêu cầu người bán phải xuất hóa đơn, chứng từ đầy đủ. Từ những giấy tờ này, cơ quan chức năng và người tiêu dùng mới có cơ sở để truy xuất nguồn gốc, kiểm tra quá trình lưu thông sản phẩm.

Truy xuất nguồn gốc mới là "chìa khoá"

Ông Nguyễn Tiến Cường cho rằng sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu đều thuộc chi Panax nên có nhiều nét tương đồng về hình thái. Người có nhiều năm trực tiếp trồng, chăm sóc, thu hoạch có thể dựa vào tổng hợp các dấu hiệu như thân, lá, cuống lá, hoa, quả, củ, thân rễ, mùa sinh trưởng và mùi vị để đưa ra nhận định ban đầu. Nhưng nhận định bằng kinh nghiệm vẫn có thể xảy ra sai sót.

"Kinh nghiệm thực địa chỉ nên được xem là một lớp nhận diện ban đầu, không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp kiểm nghiệm khoa học. Đặc biệt, không nên chỉ dựa vào một đặc điểm riêng lẻ như hình dáng củ hay số đốt trên thân rễ để khẳng định đó là sâm Ngọc Linh", ông Cường nói.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Ông Cường cho hay trong thực tế, việc kiểm nghiệm cũng chưa phải lựa chọn dễ dàng đối với người tiêu dùng. Chi phí kiểm nghiệm cao, thời gian thực hiện lâu, trong khi một số kết quả kiểm nghiệm còn khá chung chung, chưa giúp người mua dễ dàng xác định đầy đủ về nguồn gốc sản phẩm.

Tại cuộc họp báo thông tin về lễ hội sâm Ngọc Linh và dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026 mới đây, ông Trần Út, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng, cho rằng nhận diện bằng hình thái chỉ là bước đầu, bởi nhiều loại tam thất cũng có hình dáng tương tự sâm Ngọc Linh.

"Giải pháp căn cơ là phải xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ, tăng cường kiểm định chất lượng; đồng thời thanh tra, xử lý nghiêm hàng giả, hàng nhái để bảo vệ người tiêu dùng và thương hiệu quốc gia đối với sâm Ngọc Linh", ông Út khẳng định.